Mijn Passie

Log hier in met je Entree account

Wijngebied: Italië

Italiaanse wijngebieden

Inleiding

Italië is een van de oudste wijnlanden. Het is bovendien de grootste wijnproducent ter wereld en staat nummer één als wijnexporteur, hierin soms afgewisseld door Frankrijk. Het land is van noord tot zuid beplant met bijzondere druivenrassen. Vele daarvan komen vrijwel alleen in Italië voor, zoals Nebbiolo, Sangiovese, Albana, Trebbiano, Verdicchio en Vernaccia. Bij de wijnbouw ligt de nadruk op het gebruik van deze inheemse soorten. Maar de Italiaanse wijnproducenten werken ook wel met bekende internationale rassen, zoals Cabernet Sauvignon, Pinot nero (Pinot noir), Merlot, Chardonnay en Sauvignon. Deze verscheidenheid en de vele microklimaten maken van Italië een bijzonder wijnland met uitstekende, gevarieerde wijnen.

Regionale zones

Italië ligt tussen de 37e en 47e breedtegraad. Bergen bepalen het landschap: de Alpen in het noordwesten en de Dolomieten in het noordoosten. Bij Genua lopen de Alpen over in de Apennijnen, die Italië ongeveer van noord naar zuid doorsnijden, tot in de teen van de laars. Als je van west (de kust langs de Tyrrheense Zee) naar oost wilt (de Adriatische kust) moet je altijd de Apennijnen over. Ook het landschap van de twee grote eilanden Sardegna (Sardinië) en Sicilia (Sicilië) bestaat gedeeltelijk uit bergen.

Op basis van het klimaat en de ligging van zeeën en bergen kun je Italië in vijf zones indelen. Iedere zone bestaat uit meerdere regio’s:

Noord-Italië

Tot de noordelijke zone behoren de Valle d’Aosta, Piemonte, Lombardia (Lombardije), Trentino-Alto Adige, Friuli-Venezia Giulia en Veneto. De wijngebieden van deze provincies liggen in een kom omsloten door bergketens, behalve in het oosten waar een opening is naar de Adriatische Zee. De Dolomieten en de Alpen bieden bescherming tegen de kou uit het noorden; de Apennijnen vormen de zuidgrens. Centraal in dit gebied ligt een grote vlakte met de rivier de Po. Vanuit het zuidoosten kan ongehinderd warme lucht binnenstromen. Hierdoor profiteert de wijnbouw van zachte winters, voldoende regen en soms subtropische warmte. De wijnen uit deze zone heten ‘vini pedemontani’, oftewel ‘wijnen van de voet van de bergen’. Vooral uit Piemonte komen wijnen die behoren tot de beste ter wereld.

Toon tabel: Wijnzone

Centraal-Italië

Ten zuiden van de rivier de Po tot aan de berghellingen bij Bologna ligt een groot wijnbouwgebied dat sterk beïnvloed wordt door de Adriatische Zee. De wijnen uit dit gebied heten de ‘vini centrali’: wijnen uit het midden- en laagland. Dit gebied omvat alleen de provincie Emilia-Romagna.

West-Italië

De kuststrook aan de westkant van de laars langs de Middellandse Zee vormt de westelijke zone. Tot aan de punt van de laars in Calabria is dit een groot laaglandgebied. Oostelijk hiervan liggen de Apennijnen. Omdat de Middellandse Zee hier Tyrrheense Zee heet, heten de wijnen uit deze grote regio ‘vini Tirrenici’. Ze komen uit de provincies Liguria, Toscana (Toscane), Umbria (Umbrië), Lazio, Campania, Basilicata en Calabria (Calabrië). Vooral de Toscaanse wijnen staan hoog aangeschreven.

Oost-Italië

De oostelijke zone is een droge, warme regio. Vanaf Rimini is de kuststrook op sommige plaatsen slechts enkele tientallen kilometers breed, waardoor er weinig ruimte is voor wijnbouw. De Apennijnen houden een groot deel van de klimaatinvloeden uit het westen tegen. De oostelijke invloed van de Adriatische Zee is groot. Wijnen uit deze regio heten daarom ‘vini Adriatici’. Ze komen uit de provincies Marche, Abruzzo, Molise en Puglia (Apulië).

Aostadal beschermd door de Alpen
Aostadal beschermd door de Alpen

Grote Eilanden

De grote eilanden zijn Sicilia en Sardegna. Met name Sicilia heeft een sterk vulkanische bodemsamen­stelling, door de aanwezigheid van de Etna. De wijnen van deze eilanden heten ‘vini Mediterranei’: mediterrane wijnen. Ze zijn vrij krachtig en goede bewaar-­wijnen.

‘Oinotria’

De oude Grieken noemden Zuid-Italië Oinotria: ‘Wijnland’. De Grieken hebben de wijnbouw in Italië geïntroduceerd: eerst in Sicilia en van daaruit naar het Italiaanse vasteland. In 753 voor Christus vond er al wijnbouw plaats in Cumae, in de buurt van het tegenwoordige Napels.

Naast de Grieken waren de Etrusken uit Klein-Azië (nu Turkije) in Italië aanwezig. Zij vestigden zich rond 900 voor Christus in het noorden, in het tegenwoordige Lazio en Toscana. Bij Etruskische opgravingen zijn restanten van druivenpitten gevonden.

De Romeinse geschiedschrijver Livius beschreef de inval van de Kelten in Noord-Italië, in het jaar 400 voor Christus. Zij werden aangetrokken door de ‘zoete vruchten en de wijn’ die de Etrusken aan hen verhandelden.

De Etrusken leidden de uitlopers van de druivenstok over de takken van bomen. In streken waar geen bomen groeiden, gebruikten zij stokken. Zo is de pergola­bouw ontstaan: het leiden van wijnranken langs stokken. Waarschijnlijk waren zij de eersten die de planten snoeiden, omdat ze zagen dat de struiken te veel trossen hadden, waardoor niet alle druiven genoeg zonlicht kregen en ze te weinig suiker bevatten. Dit maakte de wijnen zuur. De wijnen werden bewaard in terracotta vazen.

De Romeinen verfijnden de wijn later. Zij kwamen op het idee om de wijn in kelders op te slaan en hier-voor vaten te gebruiken. Deze kennis verspreidden zij later over heel Europa. In die tijd werd er al over bepaalde wijnen gesproken die nu nog bekend zijn, bijvoorbeeld de Falernum (Falerno) uit Campania en Mamertino van Sicilia. Diverse bekende Romeinse schrijvers hebben over de wijnbouw geschreven: Vergilius over de streek ten noorden en ten zuiden van Rome en over Sicilia. En Plinius de Oudere schreef al in het jaar 70 na Christus dat Italië de grootste wijnproducent was.

Typisch Toscaans landschap met wijngaarden en cipressen
Typisch Toscaans landschap met wijngaarden en cipressen

Wijnwetgeving van Italië

Als lid van de Europese Unie heeft Italië zich te houden aan de Europese wijnwet. Binnen het kader van de wet kan elke lidstaat wel een eigen systeem hanteren. En dat doet Italië. De AOP heet hier DOP (Denominazione di Origine Protetta). Binnen deze categorie zijn er twee classificaties. De allerhoogste categorie is de DOCG: de Denominazione di Origine Controllata e Garantita. In 2010 kent het land 73 wijngebieden die recht hebben op deze vermelding. Iets lager in de classificatie, maar nog altijd binnen de DOP is de DOC, de Denominazione di Origine Controllata. Daarvan waren er in 2010 330. Dit aantal is in de laatste jaren snel gestegen. Dit heeft te maken met de verandering van de Europese wijnwet.

Evenals in de rest van Europa kent Italië vervolgens de IGP (Indicazione Geografica Protetta). Voorheen werd deze categorie IGT genoemd. Deze afkorting kom je op etiketten nog tegen.

De categorie tafelwijn (Vino da Tavola) is ook in Italië verdwenen. Wijnen die niet geklasseerd zijn, komen of als wijn (vini generici) of als cépagewijn (vini generici con annata e vitigno) op de markt. Zoals de naam zegt mag op laatstgenoemde flessen ook het jaartal en het druivenras vermeld worden.

In het totaal produceert Italië ongeveer 47 miljoen hectoliter wijn. Daarvan is ongeveer 28% geklasseerd DOC of DOCG.

Figuur 9.1: Piramide kwaliteitscategorieën Italiaanse wijnen
Figuur 9.1: Piramide kwaliteitscategorieën Italiaanse wijnen

Dure Vino da Tavola

Vino da Tavola was ooit: de laagste kwaliteitsklasse van wijn. Toch had Italië ‘Vini da Tavola’ die tot de beste en duurste van het land behoren. Dit komt doordat sommige producenten het niet eens zijn met de strikte DOC- of DOCG-regels. Zij menen een veel betere wijn te kunnen maken door bepaalde verplichte druivenrassen niet te gebruiken, of juist niet toegestane rassen wel te gebruiken. Hierdoor komen hun wijnen niet in aanmerking voor een DOC-erken-ning, terwijl ze een heel hoge kwaliteit kunnen hebben. In Toscana worden deze wijnen ‘Super-Toscanen’ genoemd. Een voorbeeld hiervan is de Tignanello. Tegenwoordig komen dergelijke wijnen soms als IGP op de markt. En enkele zijn uiteindelijk toch een DOC geworden, zoals de Sassicaia.

Kalkbodem in Valpolicella

Toon tabel: Wijngebieden

Italiaans etiket

De Italianen volgen bij het opstellen van het etiket de Europese richtlijnen. Op het Italiaanse etiket kunnen verschillende gegevens staan:

Figuur 9.2: Voorbeeld Italiaans etiket DOC Soave Classico

Verschil DOC en DOCG

DOC- en DOCG-wijnen worden beide volgens strikte regels geproduceerd, gebotteld en gerijpt. De toegestane druivenrassen zijn vastgelegd en er is een minimale of maximale productie. Er zijn bovendien vaste afspraken over bijvoorbeeld het alco­hol- en zuurgehalte. Ook het herkomstgebied van de wijnen is nauwkeurig omschreven. De DOCG-categorie vertegenwoordigt de elite van de Italiaanse wijnen. De eisen zijn nog weer strenger als voor de DOC. Ze worden extra gecontroleerd op smaak en moeten een goede vertegenwoordiger zijn van het gebied en eventueel het druivenras.

Een DOC-wijngebied dat minstens vijf jaar goed heeft gepresteerd, kan promoveren tot DOCG. Omgekeerd kan een slecht presterend gebied ook degraderen tot IGP.

DOCG-wijnen zijn altijd herkenbaar aan een eigen banderol met een nummer.

Italiaans etiket

Alle provincies van Italië produceren wijn, en vaak in grote hoeveelheden. Op Sicilia en in Puglia staan de meeste wijngaarden, maar er komen relatief wei­nig DOC- of DOCG-wijnen vandaan. De belangrijkste provincies voor DOC- en DOCG-wijnen zijn Veneto, Piemonte, Toscana en Emilia-Romagna.

Op het etiket van DOC- en DOCG-wijnen kunnen de namen van subregio’s, gemeenten, bedrijven of wijngaarden staan.

DOC-wijnen die vijf jaar lang een te lage kwaliteit hebben, kunnen tot IGT-wijn degraderen.

In 2012 waren er 118 IGP-wijnen, 330 DOC-wijnen en 73 DOCG-wijnen. Doordat deze wijnen echter voortdurend promoveren en degraderen, veranderen die aantallen regelmatig.

Uiteraard komen op Italiaanse etiketten woorden en begrippen voor in de taal van het land. In het volgende schema worden er een aantal verklaard. Een aantal termen vraagt speciale aandacht:

  • Recioto: is altijd een wijn gemaakt van ingedroogde druiven. Veel van dergelijke wijnen zijn zoet, maar dat hoeft niet. Het bekendste voorbeeld van een droge recioto is de Amarone uit Veneto.
  • Frizzante/spumante: zijn twee woorden voor mousserende wijnen, waarbij de spumante meer koolzuur heeft dan de frizzante.
  • Rosado/chiaretto: zijn twee woorden voor rosé wijnen waarbij de chiaretto meer kleur heeft dan de rosado. Vergelijk dat met de Clairet van Bordeaux.
  • Classico: verwijst naar het meest oorspronkelijke deel van een wijngebied en heeft dus niets te maken met de vinificatiemethode.
  • Superiore: verwijst naar een wijn met een hoger alcoholgehalte dan het voorgeschreven minimum.

Druivenrassen: Italiaanse en buitenlandse benamingen

Hieronder staan in de linkerkolom de Italiaanse namen van druivenrassen. In de rechterkolom staan de gangbare Franse of Duitse namen of Italiaanse synoniemen.

In een osteria wordt authentiek Italiaans gekookt
In een osteria wordt authentiek Italiaans gekookt

Universiteit van de smaak

De organisatie Slowfood komt oorspronkelijk uit Italië. De oprichter van Slowfood maakt zich zorgen over de toenemende invloed van industriële massaproducten op onze voeding en het verdwijnen van authentieke smaken en producten. In 2004 opende de Universiteit van de Smaak haar deuren. Op deze universitaire opleiding van Slowfood staat smaak centraal. De organisatie Slowfood heeft inmiddels afdelingen in negentien landen.

Toon tabel: Italiaanse naam
Toon tabel: Italiaanse term

Aan de slag met wijn

Alles over wijn in één compleet overzicht?

Koop dan het SVH boek 'Aan de slag met wijn'! Klik hier.